Έκθεση για το νερό: for
our time is the time of water
Με την παλιά φίλη και
εικαστικό συχνά συναντιούνται οι δρόμοι μας -πραγματικά και μεταφορικά. Ακόμη
θυμάμαι μια δράση της στην οποία συμμετείχα στη Ρεματιά Χαλανδρίου, όταν σε μια
όχθη, δημιούργησε ξωτικά μαζί με τα παιδιά, δημιούργησε ένα υπέροχο σκηνικό,
φτιάξαμε παραμύθια, ακούσαμε κρουστά και νιώσαμε τον χώρο γύρω μας ως κάτι
μαγικό.
Η Δάφνη περπατά,
σημειώνει, χαράζει διαδρομές, τραβάει φωτογραφίες, σχεδιάζει.
Είμαι από τους τυχερούς
που έχουν λάβει, μέσω ταχυδρομείου, κομμάτια από τη δουλειά της «Πίσω από το
βουνό» που μοιράζεται με φίλους. Περίπατοι γύρω από το σημερινό αεροδρόμιο, με
ιστορικές αναφορές, μνημεία, τοπία, συναισθήματα…
Με χαρά έμαθα λοιπόν και τη
μοιράζομαι κι εγώ μαζί σας πως η υπέροχη αυτή δουλειά περιλαμβάνεται σε έκθεση που πραγματοποιείται
στο tavros artspace από τις 5 Μαρτίου έως τις 27
Ιουνίου με τίτλο: "for our time is the time of
water".
Ακολουθεί αναδημοσίευση από το https://tavros.space/el/projects/for-our-time-is-the-time-of-water/
Αθήνα, 21 Ιανουαρίου 2026. Βρέχει, βρέχει πολύ. Τόσο πολύ που οι δρόμοι πλημμυρίζουν, τα νερά δεν έχουν πού να πάνε, ψάχνουν απεγνωσμένα δίοδο, τρόπo να διηθηθούν στο έδαφος, αλλά μάταια. Μια πόλη ερωτευμένη με το τσιμέντο και τις αυθαίρετες κατασκευές τύπου «θάρρος ή αλήθεια», που δεν νοιάστηκε ποτέ ιδιαίτερα για το παρελθόν, το παρόν ή το μέλλον. Άγονο έδαφος, αποψιλωμένοι λόφοι και νερό που απορρέει ανεξέλεγκτα, παρασέρνοντας αυτοκίνητα και συντρίμμια προς τη θάλασσα. Ο υδρολογικός κύκλος: το νερό, η βροχή, η εξάτμιση και τα φυσικά υδάτινα συστήματα, τα ποτάμια, οι λίμνες, οι θάλασσες, οι ωκεανοί και τα αντίπαλά τους, η ξηρασία και η ερημοποίηση, είναι όλα αλληλένδετα, ένα πολύπλοκο σύστημα ισορροπιών που πλέον βρίσκεται σαφώς εκτός ελέγχου. Το νερό σήμερα αποτελεί περισσότερο και από μια απλή απουσία, μια επισφαλή κατάσταση που επηρεάζει τη ζωή μας. Ταλαντεύεται μεταξύ ανεπάρκειας και υπεραφθονίας, γεγονός που εκδηλώνεται με ακραίες ξηρασίες, άνοδο της στάθμης της θάλασσας και συνεχείς πλημμύρες. Και έτσι καθώς οι κύκλοι του νερού, εδώ στην Ελλάδα όπως και αλλού, διαταράσσονται όλο και περισσότερο, η προσοχή μας στρέφεται στις δυνάμεις που εργαλειοποιούν το νερό και το καθιστούν μια μορφή ελέγχου και εκμετάλλευσης.
Το For Our Time is the Time of Water είναι μια συλλογή φωνών από διάφορα μέρη του κόσμου που δηλώνουν ότι η υφιστάμενη διακυβέρνηση, οι πολιτικές και τα κίνητρα για την εξόρυξη και τον έλεγχο των φυσικών πόρων ακολουθούν μια παρόμοια επίβουλη λογική. Αυτή η διαδικασία, σύμφωνα με τον Dilip da Cunha, εδρεύει σε μια παραδεδομένη αντίληψη των «τοπίων» ως πεδίων που διαμορφώνονται από πλήρως διακριτές οντότητες: τα δέντρα, τα ζώα, τα ποτάμια, τους ωκεανούς, που εκλαμβάνονται ως σαφώς οριοθετημένα και ανεξάρτητα αντικείμενα.[1] Ο Dilip da Cunha επισημαίνει την ανάγκη του δυτικού πολιτισμού να κατηγοροποιεί, να οργανώνει και να επιβάλει τάξη. Βεβαιώνει ότι «δεν ζούμε στην επιφάνεια της γης, αλλά σε έναν ωκεανό υγρότητας. Είμαστε υγροί. Είναι η υγρότητα μας που μας επιτρέπει να συμμετέχουμε στον κόσμο.»[2] Θρηνεί για αυτή την επιβεβλημένη πράξη διαχωρισμού μεταξύ του νερού, της γης και των έμβιων όντων, δηλώνοντας ότι «δεν υπάρχει ξηρότητα, αλλά μόνο διαφόρων βαθμών υγρότητα.»[3] Όλα καταλήγουν στο να χαράσσονται γραμμές που ορίζουν και επιβάλλουν δυαδικότητες,επικαλύπτοντας με τη λογική της διαίρεσης τις πλημμυρίδες και τις άμπωτες. Μιλάμε για ανάμειξη, μια μορφή ρευστότητας, ενώ ο επιβεβλημένος διαχωρισμός δεν είναι παρά μια μορφή σκληρής απόσπασης που επιβλήθηκε ως ριζοσπαστικός μέσω έντονα επιθετικών ανθρώπινων παρεμβάσεων που έχουν ιδιωτικοποιήσει τις ακτές, εκτρέψει ποτάμια, αποστραγγίσει υγρότοπους και καταστρέψει υδάτινα οικοσυστήματα στο όνομα της νεωτερικότητας, της ασφάλειας και του κέρδους. Πώς λοιπόν να γνωρίσουμε αυτό που δεν μπορεί να οριστεί, πώς να ξεφύγουμε από αυτό το χάος, πώς να καταλάβουμε ότι πρέπει να επανεξετάσουμε τη λογική με την οποία αντιλαμβανόμαστε το νερό σε αυτόν τον πλανήτη. Πώς θα καταφέρουμε να ζήσουμε σε έναν «ωκεανό υγρότητας»;
Το έργο Taming Waters and Women (2024) των DAVRA research collective (Saodat Ismailova, Madina Joldybek, Zumrad Mirzalieva) εξετάζει την παραπάνω προβληματική, κάνοντας μια ανασκόπηση στην εποχή της σοβιετικής ηγεμονίας στην Κεντρική Ασία και του ελέγχου των υποδομών του νερού ως μέρος της οικονομικής πολιτικής του καθεστώτος. Σχεδιάζοντας μια γραμμή στον εκθεσιακό χώρο, το έργο υπογραμμίζει τις διασυνδέσεις μεταξύ της χρήσης του νερού, του επιβεβλημένου εκσυγχρονισμού, της εξόρυξης φυσικών πόρων και της γυναικείας εργασίας. Επιτρέπει την επανεξέταση των περιβαλλοντικών και κοινωνικών συνεπειών μιας ανελέητης προσπάθειας εκσυγχρονισμού, με τις γυναίκες να εξωθούνται στην αγορά εργασίας και το νερό να χρησιμοποιείται για την παραγωγή μιας κατεξοχήν υδροβόρας μονοκαλλιέργειας βαμβακιού. Ανθρώπινοι και φυσικοί πόροι γίνονται αντικείμενα εκμετάλλευσης των οικονομικών φιλοδοξιών του σοβιετικού κράτους, με κάθε μελλοντικό κόστος.
Το έργο Water Arms (2019) της Jumana Manna συνεχίζει αυτή την ένταση μεταξύ τεχνητής αναχαίτισης και ελεύθερης ροής, με κεραμικά γλυπτά που υποδηλώνουν ένα φτωχό, χειροποίητο, κατακερματισμένο σύστημα άρδευσης. Σαν εξαρθρωμένα άκρα και προσθετικές σώματος, λειτουργούν ως μεταφορές για ατελή συστήματα νερού και διαλυμένες μορφές ελέγχου. Υπονοούν τον τρόπο με τον οποίο η κυκλοφορία συνδέει την ανθρώπινη, τη φυτική και τη μηχανική ζωή ως αλληλεξαρτώμενες δομές. «Καταλαμβάνουν» τον κενό χώρο, όπου θα έπρεπε να ρέει το νερό, σαν οι πηγές νερού να έχουν στερέψει εδώ και καιρό. Η αναχαίτιση έχει νόημα μόνο όταν υπάρχει κάτι που πρέπει να αναχαιτιστεί.
Η έκθεση For Our Time is the Time of Water μας καλεί να εξετάσουμε τις πολιτικά φορτισμένες ιστορίες του νερού, να φανταστούμε ένα μέλλον στο οποίο ό,τι έχει καταποντιστεί μπορεί να αναδυθεί, αναδιαρθρώνοντας τη συλλογική μας αντίδραση και ευθύνη απέναντι στα ευάλωτα συστήματα που συντηρούν τη ζωή. Η έκθεση απηχεί το ερώτημα της Vandana Shiva: «Σε ποιον ανήκει το νερό;»[4] Στην κριτική της για το τρέχον έλλειμα δημοκρατίας του νερού, αρχικά ανατρέχει στα Ινστιτούτα του Ιουστινιανού, την κωδικοποίηση ενός νόμου του 6ου αιώνα, που αναφέρει: «Σύμφωνα με το νόμο της φύσης, τα παρακάτω πράγματα είναι κοινά για την ανθρωπότητα – ο αέρας, το τρεχούμενο νερό, η θάλασσα και, κατά συνέπεια, η ακτή της θάλασσας.»[5] Στο ίδιο πνεύμα, η Shiva επαναφέρει το νερό στη σύγχρονη συγκυρία, συνεχίζοντας τη σκέψη της με έναν τόνο επείγοντος: «Αυτή τη στιγμή αντιμετωπίζουμε μια παγκόσμια κρίση νερού, η οποία αναμένεται να επιδεινωθεί τις επόμενες δεκαετίες. Και καθώς η κρίση βαθαίνει, γίνονται νέες προσπάθειες για τον επαναπροσδιορισμό των δικαιωμάτων για το νερό. Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία μετατοπίζει τον ορισμό του νερού από κοινό σε ιδιωτικό αγαθό, το οποίο μπορεί να αντλείται και να εμπορεύεται ελεύθερα.»[6] Ποιος έχει λοιπόν το δικαίωμα στο νερό; Ποιοι μπορούν να είναι οι φορείς του και πού μπορεί να ρέει ελεύθερα το νερό;
Καθώς η κλιματική κρίση εντείνει αυτές τις πιέσεις στις υποδομές, καλλιτέχνες και άλλοι πολιτιστικοί παράγοντες επιστρέφουν στο νερό ως φορέα μνήμης και αποθετήριο γνώσης. Η ταινία Chibayish (2022) της Alia Farid ασχολείται με τις πολιτιστικές και περιβαλλοντικές μεταμορφώσεις των ελών στο νότιο Ιράκ, ένα τοπίο όπου οι κοινότητες ζουν μέσα στα και από τα νερά του και των οποίων η ζωή έχει αλλάξει ριζικά από τα κρατικά έργα αποστράγγισης, τον πόλεμο και την κλιματική αλλαγή. Μέσα από στιγμές της καθημερινής ζωής και προφορικές ιστορίες, η ταινία αναδεικνύει τη μνήμη και την ανθεκτικότητα των κοινοτήτων εν μέσω των κατεστραμμένων υγρών οικοσυστημάτων και των κατακερματισμένων δικτύων νερού.
Παρομοίως, στο έργο της Shahana Rajani, Four Acts of Recovery (2025), βλέπουμε μέλη κοινοτήτων στο δέλτα του Ινδού ποταμού, μια περιοχή που έχει βυθιστεί κάτω από τα νερά, αποπροσανατολίζοντας αυτές τις κοινότητες, αφού αναγνωρίσιμα τοπόσημα έχουν εξαφανιστεί πλέον, ιχνηλατώντας τις αναμνήσεις τους μέσα από την πορεία των νερών. Η σήμανση παλαιών υδάτινων σχηματισμών είναι τόσο μια μαγική μορφή ανάμνησης όσο και μια εκδήλωση ελπίδας, αλλά και ένας τρόπος επανασύνδεσης με ένα βαθύ αίσθημα απώλειας με προγονικά τοπία και ζωές. Η Rajani μας προσκαλεί να συμμετάσχουμε σε αυτή την ταλισμανική πρακτική, να σχεδιάσουμε ένα τοπίο ή μια πηγή νερού που απειλείται, μια ακτογραμμή που βρίσκεται υπό ανοικοδόμηση, ένα ρυάκι που έχει στερέψει, μια θερμή πηγή. Γραμμές, λοιπόν, με διαφορετικές προθέσεις, αυτές που οριοθετούν και διαχωρίζουν, και άλλες που φέρνουν σε επαφή και συνδέουν.
Το να περπατάς είναι μια άλλη μορφή καταβύθισης. Η περιπατητική πρακτική της Δάφνης Λιαναντωνάκη παίρνει τη μορφή τόσο μιας «παρουσίας» στα βουνά και τα ποτάμια γύρω από την Αθήνα, όσο και ενός «μάρτυρα» που παρατηρεί, φωτογραφίζει, σκιαγραφεί, υπομνηματίζει τα νερά και τη γη, καθώς ανασαίνουν σε πραγματικό χρόνο. Το έργο της στην έκθεση Πίσω απ’ το Βουνό (2023-2026) είναι το αποτέλεσμα μιας ζεστής και γαλήνιας συνύπαρξης με τα βουνά και τα ποτάμια συστήματα ως μια οντότητα, με τις βροχοπτώσεις που δίνουν ζωή στο έδαφος, με το νερό και την υγρότητα, που είναι ενσωματωμένα στην υλικότητα όλων των μορφών ζωής.
Στο έργο Stranded (2021) η Rossella Biscotti αναφέρεται σε αυτή τη μορφή φυσικού κράματος της ύλης μέσα στον χρόνο. Οι γυάλινες μορφές του έργου της είναι σαν να έχουν πάρει τη μορφή τους από το ρυθμό των παλιρροιών, το φως και την έκθεση σε αυτό και αναφέρονται στη θάλασσα ως τόπο και συνεργάτη. Το έργο αντιμετωπίζει την παράκτια ύλη, την ακινησία και την κίνηση, την υγρότητα και τη γη, ως ένα εύθραυστο αρχείο, όπου ο γεωλογικός χρόνος και η κληρονομιά των εξορύξεων και της ρύπανσης αναδύονται μέσα από υλικά που βρίσκονται μεταξύ φυσικής διεργασίας και ανθρώπινης παρέμβασης. Η έκθεση κλείνει με την κινηματογραφική επιστολή της Ayesha Hameed προς τη μητέρα της, Ilemuria (2023), όπου για άλλη μια φορά μάς υπενθυμίζονται βαθύτερες μυθολογικές ζώνες του χρόνου. Καταποντισμένες ήπειροι, κοσμολογίες και μητρικές γλώσσες αποτελούν μέρος ενός μύθου που είναι πολύ περισσότερο επικός από όσα προτείνουν οι χρονολογήσεις στο ανθρώπινο φάσμα. Η Ayesha ψιθυρίζει στη μητέρα της: «είμαστε πλημμυρισμένες,» εννοώντας μια ρευστή, φυσική, αλλά και ψυχική κατάσταση ύπαρξης. Γιατί το νερό είναι πανταχού παρόν, πέρα από και μέσα μας, καθώς όλοι μας ταυτόχρονα εξαπλωνόμαστε, βυθιζόμαστε, στεγνώνουμε, εξατμιζόμαστε στον αέρα, αδιαχώριστοι από την μεταμορφωτική κατάσταση της πολλαπλότητας του νερού.
Η έκθεση For Our Time is the Time of Water διατρέχεται από φαντασιώσεις, ξόρκια και αφηγήσεις, φορείς ιστοριών και πρακτικών που αντανακλώνται στο νερό, τον θεμελιώδη δημιουργό της ζωής. Η έκθεση ανατρέχει στο παρελθόν, κριτικάρει το παρόν, με μικρές χειρονομίες ελπίδας προς ένα μέλλον όπου θα μπορούμε να αντιλαμβανόμαστε το νερό ως ένα θεμελιώδες και ουσιαστικό δικαίωμα, κοινό αγαθό και φορέα της ζωής στην πληρέστερη μορφή της. Γιατί οι θάλασσες, οι ωκεανοί, τα ποτάμια, οι λίμνες, τα ρυάκια, η βροχή, η εξάτμιση, διέρχονται συνεχώς διαφορετικές καταστάσεις, αλλάζουν μορφή, όπως ακριβώς και εμείς.
ΔΗΜΟΣΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ
Το δημόσιο και εκπαιδευτικό πρόγραμμα της έκθεσης For Our Time is the Time of Water φέρνει σε επαφή καλλιτέχνες, εικονογράφους, αρχιτέκτονες και ακτιβιστές των οποίων η δραστηριότητα επικεντρώνεται στο νερό και στα επείγοντα ζητήματα που το αφορούν, ευαισθητοποιώντας το κοινό σχετικά με τις πολλαπλές μορφές του νερού – θάλασσα, λίμνη, ποτάμι, βροχή. Το πρόγραμμα θέλει να εγείρει συζητήσεις σχετικά με την ιδιωτικοποίηση των παραθαλάσσιων μετώπων στην Ελλάδα, με τις έντονες αναπτυξιακές δραστηριότητες που τη συνοδεύουν, θα προσκαλέσει τους συμμετέχοντες να περπατήσουν στα βουνά που περιβάλλουν την Αθήνα, επιτρέποντάς τους να κατανοήσουν τις ακτογραμμές ως πορώδη όρια που συνδέουν τη γη με τη θάλασσα, θα επικεντρωθεί στα αθηναϊκά ποτάμια που έχουν πνιγεί στο τσιμέντο και στα νερά που φιλτράρονται μέσα από αυτό, θα εξετάσει τις αυξανόμενες ξηρασίες και τις παράλληλες έντονες βροχοπτώσεις και πλημμύρες, θα προκαλέσει μια νέα σύνδεση με το νερό μέσω πρακτικών διαφόρων κοινοτήτων, συνδυάζοντας εργαστήρια, ποιητικά ξόρκια και τραγούδια.
Πέμπτη, 19 Μαρτίου 2026, 20:00 | Προβολή
Songs for Waters
Με ταινίες της Noor Abed και της Anna Moreno
Σάββατο, 28 Μαρτίου 2026, 09:30-12:30 | Περίπατος
Από την Κορφή του Βουνού Βλέπεις τη Θάλασσα
Με οδηγό τη Δάφνη Λιαναντωνάκη
Μια συνάντηση στην κορυφογραμμή του Πανιού, του ψηλότερου βουνού στα Μεσόγεια. Ανεβαίνουμε στην κορφή του βουνού για να δούμε την θάλασσα. Ανεβαίνουμε στην κορφή του βουνού για να βρούμε το καθαρό νερό των πηγών. Η αλήθεια είναι ότι μας σπρώχνουν κι ερωτήσεις που δε βρίσκουν λέξεις (έτσι νομίζουμε ότι είναι αυστηρά προσωπικές, όμως μπορεί και να’ ναι για όλους μας ίδιες). Τις απαντήσεις ίσως τις δώσει η κορυφή στη δική της σιωπηλή, αιώνια γλώσσα.
Τρίτη, 28 Απριλίου 2026, 20:00 | Περφόρμανς
We are in Flood
Καλλιτέχνιδες: Ayesha Hameed & Σοφία Ζαφειρίου
Τετάρτη, 10 Ιουνίου 2026, 20:00 | Περφόρμανς
The Choir for Non-musicians
Καλλιτέχνις: Dina Amro
Η περφόρμανς The Choir for Non-musicians είναι ένα παιδαγωγικό εργαλείο που μπορεί να πάρει πολλές κατεύθυνσεις. Στην περίπτωση της εκπαίδευσης σχετικά με το νερό και τη συγγένειά του με τους ανθρώπους που το αναπνέουν, το μυθοποιούν και το γνωρίζουν σαν το δέρμα τους, μπορούμε να φανταστούμε ότι η χορωδία είναι ένα εργαλείο που αλλάζει το μέσο, το οποίο διαχωρίζει τα ανθρώπινα σώματα και είναι φτιαγμένο από αέρα, σε ένα άλλο μέσο φτιαγμένο από ήχο, προσεγγίζοντας όλο και περισσότερο το νερό λόγω της απτότητας των κυμάτων που μας χωρίζουν (ή μας ενώνουν). Ο χρόνος που χρειάζεται για να μεταφερθούμε από το ένα σώμα στο άλλο αλλάζει επίσης ξαφνικά όταν η φωνή συνδέει τα σώματα, όταν ο ήχος του δωματίου μοιράζεται. Τελικά, η The Choir for Non-musicians ρωτά και μαθαίνει πώς να συγχωνεύει τα σώματα χρησιμοποιώντας ήχους προσβάσιμους σε όλους όσοι συμμετέχουν.
ΜΑΘΗΣΗ
Χάρτης στον εκθεσιακό χώρο
Αθήνα – Πόλις Υδάτινη
Εικονογράφος: Ελένη Παπασκυριανού
Ένας χάρτης των πηγών στην Αθήνα από την εικονογράφο Ελένη Παπασκυριανού θα είναι διαθέσιμος στον χώρο της έκθεσης, για να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο σε εκπαιδευτικά προγράμματα, καθώς επίσης και για να τον πάρουν τα παιδιά και οι φροντιστές τους στο σπίτι ή στο σχολείο. Ο χάρτης θα συνδυάζει μυθολογικές αφηγήσεις, ιστορικές αναφορές, παρατηρήσεις πεδίου και ανεκδοτολογικά στοιχεία, καθιστώντας ορατά τα αόρατα δίκτυα νερού της πόλης και επιτρέποντας μια δημιουργική ανακάλυψη των τρόπων με τους οποίους το νερό κυκλοφορεί σε όλη την πόλη, ρέοντας από τα βουνά της Αττικής, υπόγεια και επιφανειακά, προς τη θάλασσα.
Υφάσματα & ρούχα εργασίας στον εκθεσιακό χώροο
Horizon
Καλλιτέχνις: Navine G. Dossos
Η Navine G. Dossos έχει δημιουργήσει ένα έργο με υφάσματα και τίτλο Horizon (2026), βασισμένο σε μια φωτογραφία που τράβηξε κατά τη διάρκεια των τακτικών της ταξιδιών μεταξύ της νησιωτικής και της ηπειρωτικής χώρας. Η εκτύπωση του ορίζοντα της θάλασσας, παραμορφωμένου από τη βροχή, όπως φαίνεται από το παράθυρο ενός πλοίου, συμπυκνώνει ανάμεικτα συναισθήματα: επιθυμία, φιλοδοξία, νοσταλγία. Υπονοεί επίσης την υδρολογική πορεία του νερού από τον ουρανό στη θάλασσα. Η θάλασσα ως φορέας σωμάτων μεταμορφώνεται μέσω του σχεδιασμού της Dossos σε ρούχο εργασίας. Το ύφασμα αποτελεί μέρος μιας στροφής στη δουλειά της Dossos, όπου η δημιουργία εικόνων εφαρμόζεται σε ενδύματα, ακολουθώντας μια μακρά ουτοπική παράδοση επαναθεώρησης των διακρίσεων μεταξύ της τέχνης και του ντιζάιν διασφαλίζοντας ότι είναι προσιτό σε όλους. Το Horizon θα είναι διαθέσιμο στο TAVROS με το μέτρο ή κατόπιν παραγγελίας ως στολή εργασίας σχεδιασμένη από την καλλιτέχνιδα (παντελόνι, φόρεμα, φούστα, πουκάμισο, φόρμα).
[1] Dilip da Cunha, Decolonizing Wetness: It Is Where Design Begins, Habitat Research Center, 2024, βίντεο YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=c95hRlbJNOU.
[2] Όπως παραπάνω.
[3] Dilip da Cunha, The Invention of Rivers, Daniel Urban Kiley Lecture, 2019, βίντεο YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=39qJ3DKnPkg.
[4] Vandana Shiva, Water Wars: Privatisation, Pollution and Profit (Λονδίνο: Pluto Books, 2002), 19.
[5] Όπως παραπάνω.
[6] Όπως παραπάνω.
