Μια μέρα με τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη: Μια παρουσίαση από τη Νταίζη Λεονάρδου

Χθες το βράδυ (14/9) είχα τη χαρά αν βρεθώ μαζί με εκλεκτούς εισηγητές και πλήθος κόσμου στην παρουσίαση του βιβλίου της Ιώς Τσοκώνα "Μια μέρα με τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη", που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ε. Ρώσση.

Εδώ η πολύ ενδιαφέρουσα παρουσάιση από τη Νταίζη Λεονάρδου

Παίρνοντας αφορμή από την αφιέρωση της συγγραφέως στα μικρά και μεγάλα παιδιά αυτού του κόσμου, απόψε θα μιλήσω σαν ένα μεγάλο παιδί που επιπλέον υπήρξε για 40 χρόνια δασκάλα, ενώ συνεχίζει να είναι και μητέρα. Και θα ξεκινήσω με μια ομολογία.

Αυτόν τον κόσμο τον μικρό, τον μέγα γνωρίζουμε ότι πρώτοι οι Ίωνες φιλόσοφοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν στη γένεση και την ουσία του. Ως πρωτοετής φοιτήτρια της Φιλοσοφικής Σχολής έκανα φιλότιμες πλην όμως ανεπιτυχείς απόπειρες να τους προσεγγίσω με αγάπη. Τα αξημέρωτα πρωινά Δευτέρας - ας μην πούμε ποιου έτους, η  ξύλινη διδασκαλία μαζί με τα στρυφνά εγχειρίδια με απέτρεψαν αποτελεσματικά!

Πέρσι όμως πέρασα «Μια ημέρα με τον Θαλή». Η χαριτωμένη ιστορία και η εύληπτη επιστημονική προσέγγιση άνοιξαν την πόρτα για να τον δω πιο ευνοϊκά! Και μετά γνώρισα την Ιώ Τσοκώνα. Μεταξύ τυρού και αχλαδιού συνοδεία οίνου, μοιράστηκε μαζί μου την αγάπη της για τη φιλοσοφία και ειδικότερα για τους προσωκρατικούς. Και εντυπωσιάστηκα.

Εντυπωσιάστηκα αφενός γιατί η ακαδημαϊκή της αφετηρία ως οικονομολόγου είναι μάλλον αντίθετη με την αρχαία ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Αφετέρου για την απόφαση και την ικανότητά της να μεταδώσει αυτήν την αγάπη μέσα από απλά αλλά καθόλου απλοϊκά αφηγήματα.

Περίμενα λοιπόν να συναντήσω τον Αναξίμανδρο και τον Αναξιμένη, όπως ήδη ανυπομονώ για το ραντεβού με τον πάντα ρέοντα Ηράκλειτο, τον οντολογικό Παρμενίδη, τον μαθηματικό και μουσικό Πυθαγόρα, τον αυτόχειρα Εμπεδοκλή και τον ατομικό Δημόκριτο…

Κι ήταν μεγάλη η χαρά όταν η Ιώ μου ζήτησε να συμμετάσχω στην παρουσίαση αυτού του νέου της βιβλίου. Γιατί ξαναείδα να μεταφέρεται αβίαστα και γοητευτικά η επιστήμη στη σχολική πραγματικότητα. Κι αυτό με άγγιξε βαθιά. Γιατί το αίμα νερό δεν γίνεται κι ο δάσκαλος πάντα δάσκαλος θα είναι!

Έτσι λοιπόν σήμερα θα παρακάμψω το κατ’ εξοχήν φιλοσοφικό περιεχόμενο του βιβλίου που έτσι κι αλλιώς θα διαβάσετε εδώ. Εγώ θα εστιάσω στο παιδαγωγικό του προφίλ και στο ρόλο που μπορεί να παίξει σαν επικουρικό εργαλείο εκπαίδευσης στο σχολείο, σαν αφορμή για ευχάριστες μαθησιογόνες στιγμές στο οικογενειακό καθιστικό, αλλά και σαν δυνάμει σχολικό θεατρικό έργο. Από τώρα φαντάζομαι όλους τους τύπους των μαθητών μιας σχολικής τάξης στους αντίστοιχους ρόλους…

 

Έχουμε λοιπόν αρχικά τον Ιάσωνα. Μαθητής Δημοτικού σχολείου, δεν ξέρω σε ποια τάξη τον έχει εγγράψει η Ιώ! Ο Ιάσων έχει δασκάλα την κυρία Γιολάντα. Αυτή αξιοποιώντας το μάθημα μάλλον των Μαθηματικών ή κάποιο καινοτόμο πρόγραμμα εισαγωγής στη Φιλοσοφία παρουσιάζει στα παιδιά το στοχασμό του Αναξίμανδρου.

Τον τοποθετεί σε συγκεκριμένο χωροχρόνο και δεν τον αφήνει να μετεωρίζεται ασαφώς. Το παιδικό μυαλό – και όχι μόνο - χρειάζεται πυξίδα για να κινηθεί σωστά στη γραμμή του χρόνου. Ούτως ή άλλως, η αιτιότητα, το αίτιο και το αιτιατό, είναι ρυθμιστικοί παράγοντες της ιστορικής εξέλιξης και η Ιώ – σαν συγγραφέας και ιστορικών μυθιστορημάτων – την αξιοποιεί άριστα.

Συνδέει λοιπόν τον Αναξίμανδρο με τον προγενέστερο Θαλή, με τους μεταγενέστερους δοξογράφους και χτίζει τη νοητή γραμμή που γεφυρώνει τους αιώνες και οδηγεί στον Δαρβίνο. Τι καλύτερος τρόπος να κεντρίσει ο δάσκαλός το έμφυτο «γιατί» ενός παιδιού από το να του πετάξει ένα ιντριγκαδόρικο δόλωμα, την θεωρία της εξέλιξης! Σας διαβάζω στην σελίδα 10:  

Η δασκάλα έδειξε στα παιδιά την γνωστή εικόνα με την εξέλιξη του ανθρώπου από τον πίθηκο και συνέχισε. – Σχεδόν όλοι θα έχετε δει την εικόνα αυτή. Κυκλοφορούν και φανελάκια σε διάφορες παραλλαγές. Με αφετηρία το ψάρι, όμως, δεν θα την έχετε δει.

Εδώ ακριβώς στρώνει το δρόμο στο φιλοπερίεργο παιδικό μυαλό για την αναζήτηση της πληροφορίας! Γιατί η κυρία Γιολάντα ως βασική πυξίδα και αποστολή έχει «να ρίχνει το σπόρο». 

Γενικώς είναι μια δασκάλα πολύπλευρη. Χρησιμοποιεί μαυροπίνακα και κιμωλία, αξιοποιεί γεωμετρικά όργανα, εκτιμώ όμως πως σερφάρει αποτελεσματικά και στο διαδίκτυο, αναφέρει πηγές πολύ εξειδικευμένες όπως τον φιλόσοφο Σιμπλίκιο και στη διδασκαλία της - έχοντας στα πάντα ως αξιακό παρονομαστή τη γλώσσα - ανατρέχει στην ετυμολογία των λέξεων.

Σχεδιάζοντας για παράδειγμα το σύμβολο του απείρου, όταν αναλύει τη θεωρία του Αναξίμανδρου περί απείρων κόσμων στο Σύμπαν, προτρέπει τους μαθητές να αναλογιστούν τη συμβολή του στερητικού α- στο ουσιαστικό πέρας που σημαίνει τέλος. Α συν πέρας = χωρίς τέλος… 

Δίνει ταυτοχρόνως την ουσία της επιστήμης: Ο Αναξίμανδρος, λέει, έσφαλε στις θεωρίες του για το σχηματισμό των ουρανίων σωμάτων. Αλλά αυτό που αξιολογούμε σήμερα είναι η αξία της προσπάθειάς του να δώσει στην δομή του σύμπαντος μια επιστημονική λογική. Η προσπάθειά του, δηλαδή, να αιτιολογήσει και να αποδείξει όσα πίστευε. Άρα, φυτεύει στο μυαλό των παιδιών το θεμέλιο της αριστοτέλειας λογικής, το επιχείρημα!

Παράλληλα κινείται στον παιδαγωγικό άξονα του εποικοδομητισμού. Με την επαναλαμβανόμενη φράση «αν θυμάστε» ανασύρει και συμπληρώνει τις προγενέστερες γνώσεις. Ακόμα και τον αφηρημένο Παντελή τον καθοδηγεί σταδιακά να θυμηθεί όσα γνωρίζει παροτρύνοντάς τον «έλα να τα πάρουμε ένα ένα»…

… την δε εκνευριστική μαθήτρια του πρώτου θρανίου που διαρκώς πετάγεται και διακόπτει, αφού εξαντλεί κάθε πειθώ την βάζει στη θέση της με μια ωραιότατη εντολή «εσύ Σοφούλα τσιμουδιά». Πολύ το χάρηκα, γιατί αυτοί οι μαθητές προσπαθούν να είναι οι χαϊδεμένοι των δασκάλων…

Το μαθητικό κοινό μαγεύεται από τα λόγια της κυρίας Γιολάντας και γαντζώνεται στην προσμονή του επόμενου μαθήματος που τους υπόσχεται «ακόμα πιο ενδιαφέρον». Και αποχαιρετώντας τους για το ΣΚ, έχει ήδη ρίξει το αγκίστρι - ένα έξυπνο αφηγηματικό πέρασμα στις επόμενες σκηνές. «Ποιος ξέρει, τους λέει, αν είχαμε την δυνατότητα να ακούσουμε τον λόγο του Αναξίμανδρου από πρώτο χέρι, πόσα περισσότερα θα καταλαβαίναμε»…

Κι ο ήρωάς μας ο Ιάσων με τη βοήθεια του μικρού αδερφού, του Αίαντα, ανασκουμπώνεται μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή, πατάει τα μαγικά κουμπιά στο πληκτρολόγιο και μαζί διακτινίζονται στην Μίλητο του 6^ου πχ αιώνα. Εκεί συναντούν όχι μόνο τον Αναξίμανδρο αλλά και τον Αναξιμένη, ακούν θαυμαστά πράγματα και μετά ξυπνούν στην πραγματικότητα των ζεστών τους κρεβατιών.

 Σε ρόλο ουσιαστικά συμπληρωματικό της δασκάλας έχουμε τη μητέρα. Εκπαιδευτικός και η ίδια αφού διδάσκει σε φοιτητές – προσπάθησα να εικάσω από τα συμφραζόμενα την ειδικότητά της, μάλλον Ιστορικός είναι, αφού αναφέρεται στον Κικέρωνα και στον Αμμιανό.

Κάποια στιγμή παρεμβαίνει στη διαμάχη των δύο αδερφών δηλώνοντας πολύ σωστά: «Τα ιστορικά πρόσωπα πρέπει να τα κρίνουμε και να τα σχολιάζουμε πάντα σύμφωνα με την εποχή τους». Αλλά και η ίδια η διαφωνία πόσο χαριτωμένη και πραγματική παρουσιάζεται! «Μαμά, ο Αίας κοροϊδεύει τον Αναξίμανδρο»!

Η μητέρα εκτιμά τη δουλειά της κυρίας Γιολάντας, αφού θα την συγχαρεί αυτοπροσώπως στο σχολείο.  Ταυτοχρόνως δημιουργεί ένα πλαίσιο οικογενειακής ζωής που εμπεριέχει παιχνίδι, μελέτη, συζητήσεις, αλληλοβοήθεια – αλήθεια, πόσα αγόρια βοηθούν τη μαμά τους στο μάζεμα του τραπεζιού; - και κυρίως φιλομάθεια. Όλοι μαζί καθισμένοι στο χαλί διαβάζουν και αναλύουν την ελληνική Μυθολογία, ενώ η καλύτερη φίλη του Ιάσωνα του έχει χαρίσει έναν άτλαντα, ίσως σε ανταπόδοση κάποιου αντίστοιχου δώρου.

Αλλά και η επιμονή στην υγιεινή διατροφή συνοδεύεται από χιούμορ, «από τα πιο αγαπημένα ψάρια των αρχαίων Ελλήνων ήταν η εγγραυλίς, δηλαδή ο γνωστός μας γαύρος και πιστέψτε με, δεν ήταν ερυθρόλευκος»!

 Η μητέρα, σερβίροντας το σοκολατένιο κέικ για να κάνει πιο ανεκτή την ανεπιθύμητη ψαροφαγία, υπογραμμίζει με τα λόγια της την αξία της δια βίου μάθησης.  «Μακάρι να σας ανοίξει η όρεξη και να ψάξετε για περισσότερες πληροφορίες, όταν μεγαλώσετε!». 

Έχουμε λοιπόν ένα λειτουργικό δίδυμο, τη δασκάλα και τη μητέρα, που καθιστούν αληθοφανείς τους χαρακτήρες των δύο μικρών πρωταγωνιστών. Δύο αξιολάτρευτα ερευνητικά μυαλουδάκια γεμάτα απορίες, ιδέες, πρωτοβουλίες και αυθορμητισμό. Ποιος δάσκαλος δεν θα ήθελε τέτοιους μαθητές, ποιος γονιός δεν θα ήθελε τέτοια παιδιά; Αλλά τα παιδιά δεν είναι αυτοφυή, δεν εμφανίζονται στο Σύμπαν σαν κομήτες! Η συγγραφέας εμμέσως αλλά πεντακάθαρα υπερτονίζει το ρόλο της διαπαιδαγώγησης, της διδασκαλίας χωρίς διδακτισμό. 

Η γραφή της Ιώς Τσοκώνα; Γοητευτική. Η αφήγηση ρέουσα, οι διάλογοι φυσικοί. Οι δομικές έννοιες της ιωνικής φιλοσοφίας, η εξελικτικότητα, η ισορροπία σαν πιθανή μήτρα της παγκόσμιας έλξης, οι ισημερίες, το άπειρο και η κίνηση, η πρόβλεψη των σεισμών, η δημιουργία του ουράνιου τόξου, η γένεση και η φθορά σαν στοιχεία μιας αιώνιας ανακύκλωσης, οι απαρχές της χαρτογραφίας και της γεωγραφίας, παρουσιάζονται λιτά και κατανοητά.

 

Ακόμη, πληροφορίες για τη διατροφή των αρχαίων Ελλήνων, για τις διαλέκτους παρακλάδια της ελληνικής γλώσσας, ακόμα και στιγμιότυπα σαν την ιστορία του Κροίσου με το διδακτικό της επιμύθιο παρεμβάλλονται πλεγμένες λειτουργικά στην εξέλιξη της ιστορίας.

Οι χαρακτήρες έχουν σχεδιαστεί έξυπνα, ακόμα και οι απόντες-παρόντες φιλόσοφοι. Η σχολική πραγματικότητα με τις ασήκωτες τσάντες, την φασαριόζικη ατμόσφαιρα και τον μικρόκοσμο της τάξης μας γυρίζει στα μαθητικά χρόνια, ενώ η προσφώνηση «μπρο» ανακαλεί σύγχρονα ακούσματα. Η πλοκή είναι ενδιαφέρουσα, τα αφηγηματικά περάσματα έξυπνα και η εικονογράφηση εμπνευσμένη. Γέλασα πολύ όταν είδα στη σελίδα 40 τον Ιάσωνα με χλαμύδα, σανδάλια και γυαλάκια μυωπίας!

 Θέλω τελειώνοντας να συγχαρώ την συγγραφέα γιατί αξιοποίησε ως αφηγηματική τεχνική τον ποθητό αλλά ανέφικτο διακτινισμό. Πείτε μου, δεν θα θέλαμε να ταξιδεύουμε μπρος – πίσω στο χρόνο; Ή να βρισκόμαστε αυτοστιγμεί σε άλλα σημεία του πλανήτη; Ορατοί ή αόρατοι; Επειδή όμως δεν μπορούμε - ακόμα τουλάχιστον - να το απολαύσουμε σαν δώρο της επιστήμης, η φαντασία και το ταλέντο έρχονται βοηθοί. 

Αναρωτιέμαι, λοιπόν, μήπως θα έπρεπε να κρατήσουμε χώρο στην ατζέντα μας για μελλοντικές εναλλακτικές συναντήσεις και κουβέντες με περισσότερους ανθρώπους του πνεύματος εκείνης της μακρινής αλλά τόσο μοναδικής εποχής, της ελληνικής Αρχαιότητας;

 

Νταίζη Λεονάρδου, φιλόλογος Ma.Ed.

14 Σεπτεμβρίου 2026