Εικόνες και θρύψαλα για το «ΔΕΝ
ΞΕΧΝΩ» που έγινε «ΞΕΧΝΩ»
Δακρυσμένο
πουλί,
στην Κύπρο
τη θαλασσοφίλητη
που έταξαν
για να μου θυμίζει την πατρίδα,
άραξα
μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι,
αν είναι
αλήθεια πως αυτό είναι παραμύθι,
αν είναι
αλήθεια πως οι άνθρωποι δε θα ξαναπιάσουν
τον παλιό
δόλο των θεών·
Γιώργος Σεφέρης, «Ελένη»
Σκηνή πρώτη:
Καλοκαίρι του 1974
Στα δεκατέσσερά μου. Εφηβικά ξυπνήματα.
Ατέλειωτες βόλτες στα Βασιλικά της Εύβοιας.
Σε βάρκα ψαράδικη
το σούρουπο ρίχνουμε τα παραγάδια και μετά το ξημέρωμα πάμε να τα μαζέψουμε.
Θαλασσινές
σπηλιές.
Τραγουδούσαμε, Θεοδωράκη καθώς η βάρκα
έσκιζε το ήρεμο θαλασσινό νερό
Λίγα ξέραμε για
τον Σεφέρη. Τίποτα για τα ποιήματά του για την Κύπρο.
Μέσα στις θαλασσινές σπηλιές
υπάρχει μια δίψα υπάρχει μια αγάπη
υπάρχει μια έκσταση,
όλα σκληρά σαν τα κοχύλια
μπορείς να τα κρατήσεις στην παλάμη σου.
Μέσα στις θαλασσινές σπηλιές
μέρες ολόκληρες σε κοίταζα στα μάτια
και δε σε γνώριζα μήτε με γνώριζες.
Φορούσα ένα
κορδόνι πέτσινο στον λαιμό απ’ όπου κρεμόταν μια μικρή, λευκή αφρικάνικη μάσκα
σκαλισμένη σε ελεφαντόδοντο. Πού να βρίσκεται τώρα; Κάπου μαζί με κάτι παλιές
φωτογραφίες από Kodak Instamatic;
Ήθελα να φαίνομαι
μεγάλος τότε, χωρίς να υποπτεύομαι πως θα ερχόταν η εποχή που θα ήθελα να
δείχνω μικρός.
Και τα βράδια στο
καφενείο-ταβέρνα, στο «Ψαροπούλι», ακούμε όλοι πια ανοιχτά τη «Ντόιτσε Βέλε».
Πραξικόπημα της
χούντας στη Κύπρο. Δεν καταφέρνουν να δολοφονήσουν τον Μακάριο.
Κι ύστερα, ένα
πρωινό, είμαστε
μέσα στη θάλασσα, όταν ακούγεται μια σπαραχτική κραυγή από την παραλία.
Μια γυναίκα που
τρέχει σαν σκοτεινός μαντατοφόρος. Φωνάζει ξέπνοη:
«ΠΟΛΕΜΟΣ! ΠΟΛΕΜΟΣ! ΠΟΛΕΜΟΣ!»
Έτσι με κεφαλαία.
Μεμιάς
πεταγόμαστε όλοι έξω από τη θάλασσα λες και μας είχε ορμήσει κάποιο θαλασσινό
τέρας.
Γύρω από τη
γυναίκα όλοι. Και μετά το ραδιόφωνο στο καφενείο. Φόβος.
Εισβολή της
Τουρκίας στη Κύπρο. Επιστράτευση.
Ο θείος μου ο
Δημήτρης πρέπει να φύγει με όποιον τρόπο μπορεί. Επιστρατεύεται.
Εγώ θα μείνω με
τη θεία και τις ξαδέρφες μου.
Με δυσκολία
επικοινωνώ με τους γονείς μου το απόγευμα. Δεν υπάρχει τρόπος να φύγουμε από τα
Βασιλικά.
Μυστήριες
διακοπές.
Μεταπολίτευση και
χαρμολύπη. Η Κύπρος θυσία για μια ανάπηρη Δημοκρατία.
Η Κύπρος πληγή.
Οι ειδήσεις έρχονται. Φρικαλέες. Ο πόλεμος είναι πια δίπλα μας. Μια ανάσα μας
χωρίζει.
Κι όμως οι
Αθηναίοι έχουν ξεχυθεί στους δρόμους να υποδεχθούν τον Καραμανλή. Και λίγο
αργότερα κάποιοι άλλοι τον Ανδρέα.
Οι φυλακές
ανοίγουν.
Το τίμημα όμως
βαρύτατο.
Ιντερμέδιο 1: Πράσινη Γραμμή, 2023 / πρώτη
μέρα
Νοέμβριος σαν καλοκαίρι. Με 30 βαθμούς Κελσίου
θερμοκρασία. Πρώτη φορά στη Λευκωσία. Στην πόλη που έχει σκιστεί στα δυο.
Φτάνουμε στο
φυλάκιο της οδού Λήδρας. Ένα μνημείο εκεί με τα χωριά από τα Κατεχόμενα. Μια
ξεναγός. Κόσμος περνάει. Δεν τους κατηγορώ, αλλά διστάζω. Δεν ξέρω αν θέλω να
βρεθώ απέναντι, όμως με τρώει η περιέργεια.
Δίπλα ένα
ζαχαροπλαστείο. Ο κόσμος κάθεται ανέμελα δίπλα στο συρματόπλεγμα και στους
σάκους με άμμο.
Αποφασίζουμε να
περπατήσουμε παράλληλα με την πράσινη γραμμή.
Σε κάποια σημεία
μοιάζει να περπατάς σε πόλη φάντασμα, αν και μόλις ένα στενό πιο πέρα ο τόπος
σφύζει από ζωή.
Φανταστείτε την
Ερμού να σταματάει απότομα λίγο πριν από το Μοναστηράκι και να μην μπορείς να περάσεις πια. Η Αθήνα του
Ψυρρή, του Μεταξουργείου να είναι μια άλλη χώρα.
Ένας φαντάρος μας
χαιρετά από το φυλάκιο.
Πιο δίπλα ένα
Μουσείο παραμυθιού. Μοιάζει τόσο παράταιρο.
«Αν είναι αλήθεια
πως αυτό είναι παραμύθι», θυμάμαι τον στίχο του Σεφέρη.
Κι ύστερα τις
«Γάτες του Άι Νικόλα» που διάβασα στα «18 κείμενα» κάπου έναν χρόνο μετά την
εισβολή:
…Τί νὰ σοῦ κάνουν οἱ ταλαίπωρες
παλεύοντας καὶ πίνοντας μέρα καὶ νύχτα
τὸ αἷμα τὸ φαρμακερὸ τῶν ἑρπετῶν.
Αἰῶνες φαρμάκι γενιὲς φαρμάκι».
«Γραμμή!
Τί νὰ σοῦ κάνουν οἱ ταλαίπωρες
παλεύοντας καὶ πίνοντας μέρα καὶ νύχτα
τὸ αἷμα τὸ φαρμακερὸ τῶν ἑρπετῶν.
Αἰῶνες φαρμάκι, γενιὲς φαρμάκι».
«Γραμμή!» ἀντιλάλησε ἀδιάφορος ὁ
τιμονιέρης.
Σκοτεινιάζει στη
Λευκωσία. Ένα τούνελ φωτισμένο, κι αυτό περιτριγυρισμένο με συρματόπλεγμα…
Ακούγονται
ταυτόχρονα καμπάνες κι η φωνή του μουεζίνη. Έτσι, που να μη ξέρεις πού στ’
αλήθεια βρίσκεσαι.
Σκηνή δεύτερη: Σύνταγμα, φθινόπωρο 1974
Δεν συμβουλεύομαι το διαδίκτυο. Δεν ψάχνω
αρχεία. Προσπαθώ να δω τι μένει στη μνήμη. Κοπάνα από το Φροντιστήριο Γαλλικών
για να πάω στο Σύνταγμα. Αυτοκόλλητο «Δεν Ξεχνώ» στη σάκα, που δεν είναι σάκα,
αλλά ένα στρατιωτικό σακίδιο.
Γιώργος Νταλάρας
κι η Άννα Βίσση μικρή, λίγο μεγαλύτερη από μένα. Χιλιάδες κόσμος. Συγκίνηση.
Φυλλάδια των κομμάτων. Νεολαίες. Φοιτητικοί Σύλλογοι. Μαθητές.
Χρυσοπράσινο
φύλλο / ριγμένο στο πέλαγο.
Τραγουδάμε μέχρι
που βραχνιάζουμε. Οι καλλιτέχνες είναι μέρος του κοινού και το κοινό μέρος των
καλλιτεχνών.
Τραγουδάνε ‒τότε‒
για να σμίξουνε τον κόσμο.
Κατά διαόλου τα
Γαλλικά. Κι η συμμαθήτρια που μου άρεσε, αλλά δεν της το είπα ποτέ.
Και στο σπίτι
τηλέφωνο για την απουσία μου από το μάθημα. Χωρίς επιπτώσεις αυτό.
Στο σχολείο, στο
ταμπλό της τάξης σκίτσα γελοιογράφων για την Κύπρο. Στο δωμάτιό μου μια
κακότεχνη δική μου ζωγραφιά με ένα μαχαίρι μπηγμένο στη μέση του νησιού.
Κι ο μισητός
Κίσινγκερ αγκαλιά με τον Ετζεβίτ.
Ιντερμέδιο 2: Πράσινη γραμμή / δεύτερη μέρα
Έχω διαβάσει το Brandy Sour της Κωνσταντίας Σωτηρίου και θέλω να δω το
Λήδρα Πάλας. Πριν από αυτό όμως ανεβαίνουμε στο Παρατηρητήριο της οδούς Λήδρας,
τον Πύργο Σιακόλα.
Και μη
παραξενεύεστε για τις τόσες Λήδρες. Ήταν το όνομα της Λευκωσίας κάποτε.
Η θέα απέραντη.
Διαδραστικοί χάρτες. Να τα Κατεχόμενα. Κι αυτή η τουρκοκυπριακή σημαία
σχεδιασμένη στην πλαγιά του βουνού. Κι οι τεράστιες τούρκικες σημαίες στο
τζαμί.
Η δύση
εντυπωσιακή πάνω από τη διχασμένη πόλη.
Βλέπουμε μια
σύντομη ταινία με την ιστορία της Λευκωσίας.
Κι ύστερα άλλοι
δρόμοι. Από τη μια ναοί της κατανάλωσης, από την άλλη έρημα σοκάκια.
Τελικά φτάνουμε
στο ξενοδοχείο-φάντασμα: Το Λήδρα Πάλας. Μας λένε πως μπορούμε να δούμε τρύπες
από τις σφαίρες. Σκοτεινιάζει. Πάλι οι καμπάνες κι ο μουεζίνης. Δεν βλέπουμε
τίποτα.
Πίσω νεαρά
κορίτσια από κάποια ΜΚΟ. Στη μέση τη διαδρομής, στην «ουδέτερη ζώνη» ένα
καφενείο συμφιλίωσης.
Ένα παιδάκι με
κοιτάζει τρομαγμένο. Συνήθως με συμπαθούν.
Δεν καθόμαστε.
Δεν περνάμε στα Κατεχόμενα. Βλέπουμε όμως στο τείχος πάνω λαμπιόνια που
μοιάζουν βγαλμένα από άλλη ειρηνική ζωή. Από παλιά ταινία. Ταβερνάκια;
Επιστρέφοντας,
βλέπουμε στο σκοτάδι το Αρμένικο Νεκροταφείο.
Καταλήγουμε σε
ένα καφέ και πίνουμε τελικά Brandy
Sour.
Σκηνή Τρίτη: Βασιλίσσης Σοφίας, Ιανουάριος
1975
Η πιο συγκλονιστική πορεία που έχω βρεθεί.
Μέσα σε απόλυτη σιωπή, χωρίς πανό, χωρίς συνθήματα, χιλιάδες μαθητές της Αθήνας
σε μια πρωτοφανή πορεία που καταλήγει στη Βρετανική Πρεσβεία.
Λίγες μέρες
νωρίτερα, σε μαχητική διαδήλωση Κυπρίων μαθητών έξω από τις βρετανικές βάσεις
στο Ακρωτήρι, ο Βρετανικός στρατός έβγαλε έξω τα τεθωρακισμένα εναντίον των
διαδηλωτών.
Οι μαθητές
διαμαρτύρονταν, διότι οι Βρετανοί διευκόλυναν την εγκατάσταση Τουρκοκυπρίων
στην Κατεχόμενη Κύπρο.
Δυο μαθητές της ‒τότε‒
Στ’ Γυμνασίου του Λανιτείου Λυκείου, ο Παναγιώτης Τουμάζος και ο Πανίκος
Δημητρίου, επιτίθενται σε ένα από τα τεθωρακισμένα.
Ο Πανίκος, μόλις δεκαοκτώ
χρονών πέφτει νεκρός κάτω από τους τροχούς του…
Η είδηση μας
συγκλονίζει. Βλέπετε για μας ούτε ήταν, ούτε είναι «μακράν η Κύπρος».
Και να που
ξεχυνόμαστε στους δρόμους σιωπηλοί, συγκλονισμένοι.
Αυτή η σιωπηλή
Βασιλίσσης Σοφίας, γεμάτη αγόρια και κορίτσια στην εφηβεία, μένει πάντα
χαραγμένη στη μνήμη μου.
Με βοηθά να μη
ξεχνώ, όταν το μυαλό ταξιδεύει αλλού.
Ιντερμέδιο 3: Πράσινη γραμμή / βραδιές ροκ
Κάποιος έσβησε το «ΔΕΝ» κι έμεινε μόνο του το
«ΞΕΧΝΩ» με τη διχοτομημένη και αιματοβαμμένη Κύπρο.
Παρασκευή βράδυ,
κι η πόλη ζωντανεύει. Πίνουμε κυπριακή μπύίρα σε ένα μπαράκι.
Παίζει παλιά
κλασική ροκ. Ούτε εγώ αν έβαζα μουσική.
Νέοι άνθρωποι
διασκεδάζουν. Κι εγώ μαζί τους. Κι ας είμαστε μόλις δυο δρόμους από τα
Κατεχόμενα.
Η Ιστορία είναι
παρούσα, κι ας μη το γνωρίζω. Όταν επιστρέφω στην Αθήνα, ανακαλύπτω πως μια
κυρία της συντροφιάς μας, μόλις λίγων μηνών τότε, το 1974, είχε χάσει τον
πατέρα της δολοφονημένο από την ΕΟΚΑ Β΄ την περίοδο του Πραξικοπήματος.
Ξέρω πως οι
μνήμες δεν σβήνουν. Κι η ίδια τις κρατάει ζωντανές. Δεν μπορείς να ζεις όμως
συνέχεια με το βάρος. Κι ας υπάρχει πάντα κάπου κρυμμένη η σκοτεινή σκιά.
Η ροκ τα σκεπάζει
όλα. Μια μεθυσμένη τουρίστρια χορεύει και γελάει. Θα τη συναντήσω τυχαία την
επόμενη μέρα. Δεν θα με θυμηθεί. Η λήθη είναι τόσο απλή μερικές φορές…
Δεν νυστάζω. Δεν
θέλω να κοιμηθώ. Κι ας έχω δουλειά την άλλη μέρα.
Υποκύπτω σε
υποχρεώσεις και κανόνες.
Περπατάω πια
μόνος στην πόλη.
Με πιάνει ένας
φόβος που δεν έχει λογική, ούτε εξήγηση.
Επιστρέφω στο
ξενοδοχείο ανακουφισμένος. Όμως ο ύπνος αρνείται να έρθει. Όλα στριφογυρίζουν
στο μυαλό μου.
Η πόλη. Οι
άνθρωποι. Οι κουβέντες μας. Η επιθυμία να φτιάξουμε έναν άλλο κόσμο.
Είναι εφικτός;
Σκηνή τέταρτη: Αθήνα, άνοιξη 2021
Με ένα σχολείο από τη Θεσσαλονίκη, με τους
μαθητές και τους δασκάλους τους, επισκεπτόμαστε το Μετόχι του Παναγίου Τάφου
στην Πλάκα.
Λέω την ιστορία
που διηγούνται για το πηγάδι του παλιού μοναστηριού που είχε τούνελ το οποίο
επικοινωνούσε με τα υπόγεια των διπλανών σπιτιών.
Έτσι πολλοί
φυγάδες ξέφευγαν από τους Οθωμανούς.
Η ιστορία εξάπτει
την περιέργεια των παιδιών, που με ρωτάνε αν υπάρχει ακόμη το τούνελ κι αν
μπορούν να το δουν.
Πριν απαντήσω,
παρατηρώ πως ένας από τους δασκάλους έχει βουρκώσει και τον κοιτάζω με
περιέργεια.
Το καταλαβαίνει.
«Αναρωτιέστε τι
μου συμβαίνει;»
Δεν απαντώ, όμως
εκείνος συνεχίζει:
«Πρώτη φορά το
λέω αυτό έτσι, δημόσια… Είμαι από την Κύπρο. Από τα κατεχόμενα. Εμείς με την
εισβολή μείναμε εγκλωβισμένοι. Εγώ ήμουν σε στρατεύσιμη ηλικία. Ο πατέρας μου
αποφάσισε να με κρύψει στο πηγάδι. Να μη με πάρουν για τον στρατό. Να μη με
πιάσουν αιχμάλωτο. Πιστεύαμε όλοι πως θα είναι κάτι προσωρινό. Όμως, πέρασαν
μήνες. Μόνο τη νύχτα έφευγα. Στο τέλος κατάφεραν να με φυγαδεύσουν. Δεν ξαναπήγα ποτέ στο χωριό
μου…»
Η φωνή του
έσπασε. Δεν σχολίασε κανείς τίποτα.
Φύγαμε μέσα στη
σιωπή.
Κατεβήκαμε τα
σκαλάκια που οδηγούν στην ταβέρνα του Ψαρρά.
Τι παράξενο: Εκεί
σύχναζε ο Σεφέρης παρέα με τον Κατσίμπαλη στη δεκαετία του ’50…
Επίλογος: Δεκέμβριος 2017 / Αντί επιλόγου
Συναντάω τον Τουρκοκύπριο ποιητή Γκιουργκέντς
Κορκμαζέλ για μια συνέντευξη. Το βιβλίο του «Η τελευταία μέρα του Αρθούρου
Ρεμπώ στο νησί» (εκδ. Βακχικόν) είναι συγκλονιστικό. Γράφει:
Διαγουμίσαμε τα μαγαζιά τους.
Τ’ αγάλματά τους καταστρέψαμε.
Λογχίσαμε τα γουρούνια τους και τα
κάψαμε μαζί με τις παιδικές τους φωτογραφίες.
Καλύψαμε τα χαντάκια του. Με
μπουλντόζες ισοπεδώσαμε
και πάνω στα μνήματά τους χτίσαμε
γήπεδα ποδοσφαίρου.
Γκρεμίσαμε πλίθινους τοίχους μες τις
αναμνήσεις τους.
Κόψαμε τα δέντρα τους. Σκοτώσαμε και
τη σκιά τους ακόμα.
Νομίσαμε πως ποτέ δε θα γυρίσουν
Αλλά ήρθαν. Με τα κλειδιά της πόρτας
μας στα χέρια τους…
Και μου λέει:
«Το πιο ακριβό
τίμημα που έχει πληρώσει η Κύπρος και οι άνθρωποί της είναι οι αγνοούμενοι.
Είναι τρομερό να μην ξέρεις τι έχει συμβεί στον άνθρωπό σου. Να περιμένεις
χρόνια και χρόνια. Έχω γνωρίσει μια ηλικιωμένη που ο άντρας της είναι
αγνοούμενος. Μου εξομολογήθηκε πως κάθε φορά που ακούει να χτυπά η πόρτα του
σπιτιού της όλα αυτά τα χρόνια η πρώτη της σκέψη είναι ότι ο άντρας της
επιστρέφει! Σκεφτείτε πόσες δεκαετίες έχουν περάσει…
»Όταν διαβάζω
στίχους μου σε ελληνικό κοινό, πολλοί κλαίνε. Και απορούν πώς τα γράφω εγώ,
ένας Τουρκοκύπριος. Όμως πιστεύω ότι εμείς οι ποιητές πρέπει να λέμε την
αλήθεια.
»Το όνειρό μου
είναι να ξαναγίνει μία η Κύπρος, όπως είναι στην πραγματικότητα. Πιστεύω ότι θα
πραγματοποιηθεί. Ελπίζω να το ζήσουν τα παιδιά μου. Τα σύνορα ανάμεσά μας είναι
ενάντια στη φύση. Χρειαζόμαστε όμως πολλούς, όλο και πιο πολλούς ανθρώπους να
δουλέψουν για την ειρήνη…» (literature.gr, 5/12/2017).
Το κείμενο αυτό δημοσιεύτηκε στον συλλογικό τόμο "Κύπρος 1974 -2024 -Πενήντα χρόνια μετά την εισβολή" (Ελληνοεκδοτικη) που κυκλοφορεί με επιμέλεια του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη
